Bolalarning begonasi bo‘lmaydi: Farzandlikka olish jarayonini soddalashtirish kerakmi?

Farzandlikka olish jarayonini soddalashtirish kerakmi? Vasiylik homiylikdan nimasi bilan farq qiladi? O‘zbekiston Respublikasining Bola huquqlari bo‘yicha vakiliga qanday savollar bilan ko‘proq murojaat qilinishi haqida bolalar ombudsmani Aliya Yunusova so‘zlab beradi.

 

 

 

Aliya Yunusova, O‘zbekiston Respublikasining Bola huquqlari bo‘yicha vakili

 

 

- Vasiylikning ombudsmandan farqi nimada?

 

Yetim hamda ota-ona qaramog‘idan mahrum qolgan bolalarga taalluqli barcha masalalarni davlat organlari, shuningdek, vasiylik va homiylik organlari bilan birga ko‘rib chiqamiz. O‘tkazilgan monitoringga ko‘ra, vasiylik va homiylik organlari zudlik bilan qayta isloh etilishga muhtoj. Bugungi holatida ular bolaning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish, taʼminlash bo‘yicha zimmasiga yuklatilgan vazifani yetarli darajada bajarishiga imkon yo‘q. Vasiylik organlari faqat yetim va ota-ona qaramog‘idan mahrum bolalar masalalari bilan shug‘ullanadi, degan xato fikr mavjud. Ota-onalar yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar orasida kelishmovchiliklar, ota-onalar o‘rtasida tushunmovchiliklar ro‘y bersa, bolalar tarbiyasi, taʼlimi va taʼminotiga doir barcha masalalar ham vasiylik organlari ishtirokida ko‘rib chiqiladi.

 

Agar ota-ona vasiyligi bo‘lmasa, vasiylik organlari bolaning qonuniy vakili hisoblanadi va davlat organlarida uning manfaatlarini ilgari suradi. Bugun vasiylik organlari tizimi hokimliklar tarkibida faoliyat yurityapti.

 

 

- Ombudsmanga qanday savollar bilan murojaat qilishadi?

 

Afsuski, ajrashgan ota-onalardan ko‘proq murojaat kelib tushadi. Bu bolaning ota-onasi yoki boshqa yaqin qarindoshlari bilan uchrashuvga qo‘yilgan cheklovni bekor qilish uchun sud qarorining bajarilishi yoki bolani tarbiyalash uchun berib yuborish bilan bog‘liq masalalar. Sud tomonidan bolaning ota-onasidan biri bilan yashash joyi belgilanganda ko‘pincha ziddiyat kelib chiqadi.

 

Bola ota-onaning hiyla-nayranglari qurboni bo‘lmasligi lozim. Bolani ruhan jarohatlaydigan bunday vaziyat uning hali shakllanib ulgurmagan asab tizimi, psixologik holati, sog‘lig‘iga sezilarli taʼsir qilishi mumkin.

 

 

- Vasiylik organlari tomonidan bolani joylashtirish shakllari

 

Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar oila tarbiyasiga berilishi kerak. Bunday imkoniyat bo‘lmasa, yetim bolalar yoki ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar uchun muassasalarga joylash lozim. Vasiy (homiy) majburiyatlarini bajarish vaqtinchalik vasiylik va homiylik organlari zimmasiga yuklatiladi. Oilada tarbiyalanishi mumkin bo‘lmagan ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalar zarur g‘amxo‘rlik hamda qo‘llab-quvvatlovni taʼminlaydigan muqobil shaklda joylashtirilish huquqiga ega. Bolani ixtisoslashtirilgan muassasalarga joylashtirish oxirgi choradir.

 

Ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bola to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qilishda imtiyozli huquq bu vazifani bajarishga qodir bo‘lgan qarindoshlariga, yaʼni bobo, buvi, xola, amma, tog‘a, amaki, opa-singil, aka-ukaga  beriladi.

 

 

 

 

- Farzandlikka olish bo‘yicha ishlar qanday bajarilmoqda?

 

Sud farzandlikka olish to‘g‘risidagi ishlarni farzandlikka oluvchilar (oluvchi), vasiylik va homiylik organlarining vakillari, shuningdek, prokuror albatta ishtirok etgan majlisda ko‘rib chiqadi. Zarur hollarda sud farzandlikka olinayotgan bolaning ota-onasini (otasini yoki onasini), qarindoshlarini va boshqa manfaatdor shaxslarni, shuningdek, o‘n yoshga to‘lgan bolaning o‘zini ishda ishtirok etishga jalb qilishi mumkin.

 

Sud farzandlikka olish to‘g‘risidagi ishlarni sudning yopiq majlisida ko‘rib chiqadi. Shuningdek, qonun tomonidan farzandlikka olish sirini oshkor etganlik uchun javobgarlik belgilangan.

 

 

- Farzandlikka olish jarayonini soddalashtirish kerakmi?

 

Men farzandlikka olishning mavjud qoidalarini soddalashtirish tarafdori emasman. Chunki u fuqarolik-huquqiy oqibatlarga olib keladi. Ota-onalar va farzandlar o‘rtasida majburiyatlar paydo bo‘ladi. Farzandlikka olingan bola merosxo‘rlar toifasiga kiradi.

 

Tushunchalarni chalkashtirmaslik muhim. Misol keltiraman. Ommaviy axborot vositalarida «Murad Buildings» kompaniyasi rahbari to‘qqiz nafar bolani farzandlikka olgani haqida maʼlumot tarqaldi. Ammo aslida hokim qaroriga ko‘ra bu bolalar ustidan vasiylik va homiylik o‘rnatilgan. Bular har xil tushunchalar.

 

 

- Patronat vasiylik va homiylikdan nimasi bilan farq qiladi?

 

Bolani patronatga olish vasiylik organlari va bolani oilasiga tarbiyaga olayotgan shaxs o‘rtasida tuzilgan shartnoma asosida amalga oshiriladi. Davlat bolani boqish uchun mablag‘ ajratadi. Bola 14 yoshga kirgunga qadar vasiylik belgilanadi. 14 yoshdan keyin va voyaga yetgunga qadar homiylik o‘rnatiladi. Vasiylik va homiylik bo‘yicha majburiyatlar beg‘araz amalga oshiriladi.

 

 

- Deinstitutsionalizatsiya – amalda

 

O‘zbekistonda deinstitutsionalizatsiya jarayoniga start berildi. Bolalar binolarini tugatish va oldini olish, bolalar institutsional maskanlariga aylantirish bo‘yicha ishlar ketmoqda. Davlatga bolani shunchaki boqish emas, balki u o‘sayotgan oilaga yordam berish foydaliroq.