Erkaklarning 9 ta eng katta o‘g‘rig‘i

Shifokor qabulida navbatda turgan erkaklarni ko‘p ko‘ramizmi? Yo‘q. Chunki aksariyat erkaklar shifokor oldiga umuman bormaydi, balki «o‘tib ketadi», deya o‘zini ishontiradi. Statistikaga ko‘ra, ayollar mutaxassislarga ko‘proq murojaat qiladi va dardini yashirmaydi. Kuchli jins vakillari esa kasallikka ko‘z yumishni afzal bilib, uni kuchaytirib yuboradi. Shifokorlar erkaklardan ko‘pincha bir xil savolni eshitadi. Bunday xavotir ularni turli yoshda bezovta qila boshlaydi. Ushbu savollar esa barcha davrlar uchun dolzarb.
 

 

Feruza Alyaviya, “Doktor D” ko‘p tarmoqli gospitali bosh shifokori, gastroenterolog, oliy toifali shifokor, tibbiyot fanlari nomzodi

 

Ortiqcha vazn jigar faoliyatiga qanday taʼsir qiladi yoki oza olmasam, nima uchun jigarimni tekshirtirishim kerak?

 

Jigarni yog‘ bosish kasalligi, yog‘li gepatoz yoki steatoz – dunyoda eng keng tarqalgan jigar kasalligi, 40 yoshdan oshgan deyarli aksariyat insonda uchraydi. Kasallikning mohiyati jigar sog‘lom to‘qimasining yog‘ga aylanishida. Bu jigardagi har qanday kasalliklar, jumladan, virusli gepatit kabi sirrozga olib boradi. Asosiy tavsiya shuki, vaznni kamaytirish kerak. Yog‘li gepatozni davolash tajribasi shuni ko‘rsatdiki, bu kasallik istalgan bosqichida davolanadi, faqat sirroz bundan mustasno. Uni muvaffaqiyatli davolash esa bemor va shifokorning hamjihatligiga bog‘liq. Yog‘li gepatozning sababi metabolik sindrom – moddalar almashinuvi buzilishi va gormonal o‘zgarishlar hisoblanadi. Quyidagilar yog‘li gepatozga sabab bo‘lishi mumkin:

 

• spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish;
• semizlik;
• baʼzi virusli infeksiyalar (B va C gepatitlari viruslari);
• ovqatlanish tartibining buzilishi;
• qandli diabetda moddalar almashinuvi buzilishi;
• jigar fermentlarining ko‘payishi;
• karbamid sikli va yog‘ kislotalari oksidlanishining irsiy nuqsonlari.

 

Ko‘p yillar davomida steatoz xavfsiz kasallik sanalardi, lekin so‘nggi tajribalarga ko‘ra, uning yurak-qon tomir asoratlari va qandli diabet xavfini oshirishga sabab bo‘lishi isbotlandi. Jigarni ko‘rikdan o‘tkazishning asosiy tashxislash usuli UT tekshiruvi hisoblanib, u nafaqat jigarning o‘lchami, balki tuzilishi, shu jumladan, yog‘ga aylangan to‘qimalarni ham aniqlab ko‘rsatadi. Yanada aniqroq va ko‘p maʼlumot olish usuli bilvosita elastometriyadir. U jigar 5 foiz zararlanganda yog‘li gepatozni invaziv aralashuvsiz, tez aniqlash imkonini beradi.

 

Jigar steatozini davolash qiyin, ammo zarur. Davolashdan maqsad – jigardagi yog‘ni olib tashlash, shuningdek, ichki yog‘ qatlami hosil bo‘lishini to‘xtatish uchun moddalar almashinuvini meʼyorlashtirish. Davolash hayot tarzini o‘zgartirishdan boshlanib, ovqat ratsionini almashtirish va jismoniy yuklamalarni ko‘paytirishni nazarda tutadi. O‘ta tez vazn yo‘qotish kasallik kechishining yomonlashuviga olib kelishini bilish lozim. Yog‘li gepatozga chalingan bemorlar, birinchi navbatda, sutkalik ratsionning kaloriyasini kamaytirish kerak.

 

 

Sadoqat Yo‘ldosheva, kardiolog, Clinik Pro

 

Nima uchun erkaklar ayollarga qaraganda kam umr ko‘radi?

 

Erkaklar va ayollar o‘rtasida farq katta: irqiy mansublik, yashash joyi, tibbiy xizmat ko‘rsatish darajasi, onalar o‘limi va boshqa ko‘plab omillardan qatʼi nazar, ayollar erkaklarga qaraganda uzoq yashaydi. Bu farq, masalan, Yevropada 2-3 yilni, Rossiyaning baʼzi hududlarida 8 va hatto 12 yilni tashkil etadi. O‘zbekiston fuqarolarining o‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi 67 yoshdan 73,5 yoshgacha uzaydi, erkaklarniki – 66 dan 71 yoshgacha, ayollarniki – 70 dan 75,8 yoshgacha. Bunday o‘sish butun dunyoda kuzatilmoqda. Raqamlarning guvohlik berishicha, ayollarning umr ko‘rish davomiyligi kamayib ketayotgan bo‘lsa, erkaklarniki esa ortib bormoqda, yaʼni erkaklar va ayollarning hayot davomiyligidagi farq tobora qisqaryapti. Sababi – xavf omillarining rivojlanishi va ayollar turmush tarzining buzilishi.

 

Erkaklar yurak-qon tomir kasalliklariga ko‘proq uchraydi. 20-30 foiz holatda bunga irsiyat, yaʼni YUQTK rivojlanishiga oilaviy moyillik, 70-80 foizida esa noto‘g‘ri turmush tarzi, kashandalik, sifatsiz taom, ratsionda meva sabzavotlarning yetishmasligi sabab bo‘ladi. Bundan tashqari, erkaklarga insult tashxisi ko‘p qo‘yiladi. Statistikaga ko‘ra, ushbu kasallik kuchli jins vakillarining o‘limi sabablari orasida to‘rtinchi o‘rinda turadi. Aybdorlar esa har doimgiday chekish, spirtli ichimliklar, ortiqcha vazn, stress, tromblar hosil bo‘lishiga moyillik, qandli diabet.

 

 

Bobur Jalilov, Respublika ixtisoslashtirilgan akusherlik va ginekologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi ikkinchi toifali shifokori, urolog-androlog, seksopatolog, umumiy jarroh

 

Qanday qilib o‘tirib ishlash tarzi va haddan tashqari sovish erkaklar aʼzolariga taʼsir qiladi?

 

Haddan tashqari umumiy sovish va erkaklarning kamharakat hayot tarzi butun organizmga salbiy taʼsir qiladi, ammo faqat urologik va andrologik muammolar haqida gapiradigan bo‘lsak, aksariyat bemorlar dizurik muammolar bilan murojaat qiladi. Odatda peshob chiqarish bo‘yicha shikoyat bilan keladi. Ko‘p holatlarda tez-tez peshob qilish va og‘riq siydik-jinsiy tizimning yallig‘lanishi (prostatit, uretrit, sistit, piyelonefrit) oqibatida namoyon bo‘ladi. Bundan tashqari, o‘ta sovish va kun davomida harakatning kamligi yosh bemorlarda erektil disfunksiya (jinsiy ojizlik), umumiy kuchsizlik va semizlik kabi metabolik muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Bunday vaziyatlarda uzoq vaqt davomida qolib ketish erkaklar fertilligining pasayishiga sabab bo‘ladi.

 

Bundan tashqari, o‘rta yoshli erkak prostata bezi giperplaziyasi yoki adenoma  (bez o‘lchamining kattalashuvi) tashxisidan xabar topishi mumkin. Qoidaga ko‘ra, yosh o‘tishi bilan prostata adenomasiga chalinish ehtimoli ortib boraveradi. Kasallik yoshga doir gormonal fondagi o‘zgarishlar bilan asoslanadi. Prostata bezining xavfsiz giperplaziyasi ko‘proq 40–50 yoshli erkaklar orasida uchraydi, ammo doimiy ravishda sovuq binoda ishlaydiganlarda ertaroq rivojlanishi ham mumkin.

 

Umid Shoyusupov, endokrinolog, sertifikatga ega fitnes-endokrinolog, fitnes-farmakolog

 

Erkaklarga endokrinolog nega kerak?

 

Faol turmush tarzi, fitnes zamonaviy inson salomatligining muhim tashkiliy qismi sanaladi. Barchamiz bilamiz, endokrinologiya gormonlar bilan bog‘liq va «qalqonsimon bezni tekshirtiring» degan jumlani ko‘p eshitamiz. Qiziquvchilar professional sport bilan tobora ko‘proq shug‘ullanyapti va qisqa muddatda mushak massasini oshirishni istayapti. Reja o‘xshamay qolsa, natija umuman sezilmaydigan vaqt ham bo‘ladi. Fitnesga doir ko‘p masalalarni aynan endokrinologiya sohasi yechib berishi mumkin. Organizmga tushgan noto‘g‘ri bosim yoki ichilgan dorilar ko‘plab yoqimsiz syurprizlarni keltirishi mumkin. O‘zini tartibga keltirish uchun fitnesga borsa-yu, aksi bo‘lib chiqsa...

 

Sportchilarning fitnes-endokrinologga shikoyati quyidagilar:

• libido pasayishi, fertillik va jinsiy funksiyalarning buzilishi, shuningdek, anabolik steroidlar qabulidan keyingi  impotensiya;
• kuch va kardiobosim hamda ovqatlanish tartibiga rioya qilinganiga qaramay, natijaning yo‘qligi (yog‘ erishi, mushak massasining oshishi, kuch ko‘payishi);
• anabolik steroidlar iste’molidan keyin ginekomastiya yoki adipomastiya paydo bo‘lishi; 
• semizlik;
• bo‘g‘imlardagi jarohat;
• teri muammolari (husnbuzar, toshmalar);

 

Bularning hammasining oldini olish uchun anabolik vositalarni isteʼmol qilishdan oldin organizmni to‘liq tekshirish, biror to‘sqinlik va xavf yo‘qligiga ishonch hosil qilish kerak.

 

 

Mirazim Mirsamatov, urolog-androlog, Amerika urologlari assotsiatsiyasi aʼzosi, Medicana klinikasi

 

Steroidlar iste’moli  fertillikka taʼsir qilishi mumkinmi?

 

Mushaklarni mustahkamlash va o‘stirish, jismoniy kuchni oshirish, sport natijalarini yaxshilash uchun anabolik samaraga erishish maqsadida fitnes bilan shug‘ullanuvchi yoshlarning steroidlar iste’mol qilishi fertillik holatiga salbiy taʼsir qiladi. Preparatning salbiy taʼsiri darajasi dozalash va qo‘llash davomiyligiga bog‘liq. Ayniqsa, o‘sayotgan yosh organizmda fertillik va potensiya uchun javob beruvchi aksariyat jinsiy hujayralar ishlab chiqariladigan moyak to‘qimalarida tiklanmas o‘zgarishlar boshlanishi mumkin. Tibbiy tekshiruvda androgenlarning uzoq muddatli isteʼmoli oqibatida yuz bergan teridagi cho‘zilishlar (yo‘l-yo‘l chiziqlar), ko‘krak bezlarining kattalashuvi kabi belgilar aniqlanishi mumkin. Klinikamizda androgen stimulyatorlar iste’moli tufayli ko‘krak bezlarining ortiqcha to‘qimalari – ginekomastiyani olib tashlash bo‘yicha bir necha marta operatsiyalar o‘tkazilgan. Laboratoriya tahlillari gemoglabinning yuqori darajasi va YUZLP xolesterini, yaʼni foydali xolesterinning past darajasi, shuningdek, jigar faoliyatining patologik ko‘rsatkichlarini ko‘rsatishi mumkin.

 

Steroidlarning xavfsiz iste’moli – bu shifokor nazoratida preparatlarni qisqa vaqt iste’mol qilishdir. Har oylik laboratoriya monitoringi, antropometrik maʼlumotlarni hisobga olish va nazorat qilish, zarur holatlarda boshqa aʼzo va tizimlar faoliyatini nazorat qilish lozim.

 

Azizbek Ahrorov, Life in Progress psixologik markazi direktori, seksolog, psixolog va xalqaro toifadagi murabbiy

 

Jinsiy aʼzo o‘lchami muhimmi? 

 

Katta aʼzo degani ko‘proq qoniqishni bildirmaydi. Buni ko‘pchilik erkaklar erkaklikning asosiy belgisi sifatida ko‘rsatadi, haqiqiy vaziyat esa boshqacharoq. Barchaga maʼlum faktga ko‘ra, har ikki sherikning orgazm olishi olat uzunligi va o‘lchamiga mutlaqo bog‘liq emas. Statistika bo‘yicha Markaziy Osiyoda erkaklar jinsiy aʼzosining o‘rtacha uzunligi 13–17 santimetr, ayollar qinining chuqurligi 7–12 santimetrni tashkil etadi. “Sehrli” G nuqtasi esa qin og‘zidan 2–5 santimetr chuqurlikda joylashgan. Javob o‘z-o‘zidan ko‘rinib turibdi. Jinsiy aʼzo o‘lchami muhokama qilinadigan jamiyat a’zolari o‘zaro qarama-qarshi va ular hech qachon haqiqat tagiga yeta olmaydi.

 

Chunki javobning o‘zi yo‘q. Qandaydir mukammal o‘lchamlar mavjud emas. Shunday ekan, maʼqulini o‘zingiz topasiz. Erkaklik fazilati haqida shunchalik ko‘p gapirildiki, hatto erkaklarning o‘zi olati “meʼyorda” ekaniga shubha qilib qolishdi. Bu kimga kerak? Albatta, fallosni kattalashtiruvchi moslama, turli krem, sprey sotadiganlar, shu kabi jarrohlik operatsiyalarini o‘tkazuvchilarga kerak. Insonning noqulay holati doim daromadli biznes manbayi bo‘lib kelgan. O‘ylab ko‘ring, katta aʼzoga ega bo‘lish tug‘ma istak emas, balki jamiyat va OAV majburlab tiqishtirayotgan hamda orttirilgan xohishdir.

 

Dilyara Dautova, stomatolog, oliy toifali shifokor, Fadil Dental klinikasi

 

Og‘izdan yoqimsiz hid kelsa, nima qilish kerak?
 

Og‘izdan noxush hid taralishi noqulaylik tug‘diruvchi va muloqotni cheklovchi holat. Tibbiyotda mazkur patologiyaning nomi bor – galitoz. Og‘izni stomatologiya vositalari bilan har kuni chayish, tishni tozalash, saqich chaynash, xushbo‘ylantiruvchi konfetlar so‘rish – bu usullarning hammasi muammoni vaqtincha hal qiladi. Ammo asl sababni bartaraf qilmasdan noxush hiddan butunlay xalos bo‘lishning iloji yo‘q. Birinchi navbatda, stomatologga murojaat qilish lozim. Ko‘p uchraydigan sabablarga og‘izning noto‘g‘ri gigiyenasi, tish karashining ko‘payishi, tish orasiga kirib qolgan ovqat qoldig‘i kabilar kiradi. Yemirilgan tish, eski protezlar ham hid taralishiga sabab bo‘lishi mumkin. Agar yuqoridagi omillar sabab bo‘lmasa, bemorga gastroenterolog va otolaringologga borish tavsiya etiladi. Galitoz profilaktikasida gigiyena, to‘g‘ri turmush tarzi, sifatli ovqatlanish katta o‘rin egallaydi.

 

Ushbu muammoga duch kelgan inson ovqatlanish tartibini qayta ko‘rib chiqishi kerak, yaʼni achchiq taomlar, spirtli ichimliklar, zararli mahsulotlardan voz kechishi zarur. Og‘izdan noxush hid taralganda va OIT kasalliklarida ovqatning oshqozonda achishini bartaraf qiladigan va hazm jarayonini meʼyorlashtiradigan preparatlar tavsiya etiladi. Otolaringologiya borasida muammoga duch kelgan bemorlarga etiopatogenetik terapiya dasturi tuzib beriladi. Galitozning har qanday ko‘rinishida shifokorga murojaat qilish va tegishli tahlil namunalarini topshirish zarur.

 

 

Jamshid Muqimov, ortoped-vertebrolog, «Salomat xayot» klinikasi
 

 

Nima uchun yoshim o‘tib, bo‘g‘im, belim og‘riyapti, tizzam qisirlayapti?

 

Har ikkinchi erkak yoshi o‘tib, umurtqasidagi og‘riqdan shifokorga shikoyat qiladi. Og‘riq ko‘proq umurtqaning bel sohasida kuzatiladi. Bu belga ko‘p bosim tushishi bilan bog‘liq. Umurtqadagi yoqimsiz hissiyot noto‘g‘ri turmush tarzi tufayli paydo bo‘ladi: o‘tirib ishlash, gavdaning qiyshayishi, bir qo‘lda xalta ko‘tarish, birdan og‘ir yuk ko‘tarish. Umurtqa pog‘onalaridagi kuchli og‘riqni osteoxondroz, radikulit, spondilez kabilar keltirib chiqarishi mumkin. Umurtqadagi og‘riq sababini mustaqil aniqlash mumkin emas. Buni faqat shifokor to‘g‘ri amalga oshira oladi!

 

Shunday ekan, sog‘lom umurtqa sari ilk qadam – bu shifokorga borish. Ikkinchi bosqich – bu magnitli rezonans tomografiya – MRT.

Uchinchi bosqichda tashxisni aniqlashtirish uchun quyidagi tekshiruvlar o‘tkazilishi mumkin:

• densitometriya – suyak to‘qimasida mineral zichlikni aniqlash;
• ENMG – asab tolalari o‘tkazuvchanligi darajasini aniqlash.

 

Erkaklarni osteologlar tomon chorlovchi ikkinchi mashhur muammo – bu tizza va bo‘g‘imlardagi simillovchi og‘riqlar. Buning sabablari ko‘p: jarohat va pay cho‘zilishidan tortib, revmatizm va osteoartritgacha. Afsuski, bu kasalliklarning ilk sabablari maʼlum emas. Garchi revmatik kasalliklar odatda nasl surmasa-da, genetik moyillik muhim o‘rin egallaydi. Shubhasiz, sog‘lom turmush tarziga rioya etish kerak. Chunki organizmimiz bitta. Revmatoidli artrit va Bextereva kasalligi ko‘proq tamaki chekuvchilarda uchrashi isbotlangan. Bu kasalliklar ular uchun og‘ir o‘tadi.

 

Baʼzida jarohatsiz ham bo‘g‘imlarda og‘riq paydo bo‘ladi. Ayniqsa, agar yallig‘lanish belgilari qo‘shilsa, masalan, shish, ertalablari erkin harakat qilolmaslik, umumiy holsizlik, harorat ko‘tarilishi. Eng keng tarqalgan xato – ushbu belgilar bilan travmatolog, jarrohga murojaat qilish. Boshqa xato – revmatologga kech borish. Chunki tahlillarda o‘zgarishlar yo‘q. Unutmang, bo‘g‘im og‘riqlarida to‘g‘ri tashxisni faqat revmatolog qo‘ya oladi.

 

Liliya Raximova, nevropatolog, somnolog, bolalar uyqusi bo‘yicha sertifikatga ega maslahatchi, Medical Intermed

 

Kuniga sakkiz soatlab uxlayman, lekin baribir o‘zimni horg‘in sezaman. Nima uchun?

 

Boshlanishiga 8 soatlik uyqu har bir inson uchun majburiy meʼyor emas. 7-8 soat – bu o‘rtacha ko‘rsatkich, 4 soatdan 12 soatgacha oraliqdagi individual meʼyorlar mavjud. Uyqudan keyin charchab turishga somatik kasalliklar sabab bo‘lishi mumkin. Masalan, gipotireoz yoki taqchillik holatida – vitamin va mikroelementlar yetishmovchiligida. Eng ko‘p uchraydigan vaziyat – bu temir tanqisligi anemiyasi. Psixologik noxush ahvol, xususan, depressiya ham uyquga to‘ymaslik orqali namoyon bo‘lishi mumkin. Uyqu sifatiga ham eʼtibor qaratish kerak. Agar ko‘p uyg‘onish va mikro uyg‘onish (uyqu apnoesi, parasomniya, uyqudagi harakat buzilishi) ko‘payishiga olib keluvchi muammolar bo‘lsa, uyquning davomiyligiga qaramay, tiklovchi samarani kamaytiradi.

 

Bundan tashqari, uyquga to‘ymaslikka qahva yoki ko‘p choy ichish, uyquga yaqin to‘yib ovqatlanish, noqulay to‘shak yoki krovat ham sabab bo‘lishi mumkin. Yotoqxonadagi sharoitning ham ahamiyati bor: toza havosiz miriqib uxlab olish oson emas. Uyg‘onishga kelsak, krovatdan darrov turish muhim, uyquni davom ettirish uchun yotish zinhor tavsiya etilmaydi (organizm uyg‘onishimiz uchun tongda kortizol ishlab chiqaradi, agar uxlashda davom etsak, bu organizm uchun qo‘shimcha stressga aylanadi). Shu tariqa vaqt o‘tgan sari uyquga to‘yib olish uchun zarur bo‘lgan soatlar miqdori bo‘yicha meʼyorni topib olasiz.