Ob-havo nazorat ostida. Odamlar yomg‘irni boshqarishni o‘rgandilarmi?

Yangilangan:

Atmosfera yog‘inlarini boshqarish usuli

Atmosfera yog‘inlarini boshqarish usuli
Atmosfera yog‘inlarini boshqarish usuli

Ichimlik suvining yetarli miqdorda va zarur sifatda mavjud bo‘lishi inson salomatligini saqlashning eng muhim shartlaridan biridir.

 

So‘nggi 150 yil davomida jadal urbanizatsiya va aholi sonining o‘sishi suv ta’minoti muammosiga tobora qat’iy talablarni qo‘ymoqda. Zamonaviy insoniyat sivilizatsiyasining faoliyat yuritishi uchun ichimlik suvidan tashqari qishloq xo‘jaligi va sanoat ishlab chiqarishi uchun ham suv zarur.

 

Insonlar qadim zamonlardan buyon o‘zlari yashaydigan hududlarga suv olib kelish uchun turli muhandislik inshootlarini qurib kelganlar. Bir qator boy va rivojlangan mamlakatlar bir necha o‘n yilliklardan buyon dengiz suvini chuchuklashtirish hamda oqova suvlarni ifloslantiruvchi moddalardan tozalash orqali ularni ichimlik suvi sifatida ishlatishga majbur bo‘lmoqda. Bugungi kunda ham ichimlik suvining asosiy manbai atmosfera yog‘inlari hisoblanadi.

 

Tabiatdagi suv aylanishi jarayonini qisqacha ko‘rib chiqamiz. Quyosh nurlanishi ta’sirida turli suv havzalaridan, shuningdek, boshqa jismlardan suv bug‘lanadi. Ushbu suvning qariyb 90 foizi shamol yordamida ko‘chiriladi. Quruqlikda atmosfera yog‘inlari asosan tog‘li va tog‘oldi hududlarida yog‘adi. Bulutlar tog‘lar atrofida to‘planadi va ularning zichligi zarur darajaga yetganda suv bug‘ining kondensatsiyalanishi hamda yog‘ingarchilik yuzaga keladi. Oldindan ta’kidlab o‘tish joizki, yog‘ingarchilikka sabab bo‘ladigan yana bir muhim omil mavjud bo‘lib, u haqida quyida batafsil so‘z yuritamiz.

 

So‘nggi o‘n yilliklarda ekologik vaziyatda sezilarli o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Bu holat Yerning yer yuzasiga yaqin qatlamidagi haroratning ko‘tarilishi hamda sanoat chiqindilari bilan bog‘lanmoqda. Ushbu omillar, o‘z navbatida, shamollar yo‘nalishining o‘zgarishiga sabab bo‘ladi. Natijada Yerning ayrim hududlarida kutilmagan suv toshqinlari, boshqa hududlarida esa qurg‘oqchilik yuzaga keladi. Taklif etilayotgan usuldan foydalanish kuzatilayotgan salbiy holatlarni ma’lum darajada yumshatish imkonini beradi.

 

Ushbu usulning ilmiy asosi [1] monografiyada batafsil bayon etilgan yangi geomagnetizm nazariyasining xulosalaridan biridir.

 

Mazkur nazariyaning afzalligi shundaki, u geomagnit maydon namoyon bo‘lishining barcha xususiyatlarini, shuningdek, Yer haqidagi fanlarning turdosh sohalarida kuzatiladigan qator hodisalarni yagona fizik nuqtayi nazardan tushuntirib beradi.

 

[1] nazariyaga ko‘ra, Yer ichida o‘ziga xos bir qutbli elektr generatori (ZUEG) mavjud. Ushbu generatorning statori Yer po‘stidan, rotori esa suyuq metall yadrodan iborat. Mazkur generatorning ishlashi natijasida Yer yuzasi manfiy elektr zaryadi bilan, qutbga yaqin hududlar esa musbat zaryad bilan zaryadlanadi.

 

Ma’lumki [2], kosmik nurlanish tufayli Yer atmosferasida ionosfera qatlami mavjud. Shuningdek, atmosferadan Yerga taxminan 4×10⁻¹² A/m² tok zichligiga ega elektr toki oqib kelishi ham ma’lum. Shu sababli atmosferadan Yer yuzasiga oqib keladigan umumiy tok miqdori taxminan 1800 A ni tashkil etadi.

 

Bunday tok ta’sirida Yer yuzasidagi manfiy zaryad tezda yo‘qolib ketishi kerak edi, biroq u ZUEG generatorining ishlashi tufayli saqlanib turadi.

 

Atmosfera toklari oqishi natijasida bulutlar elektrlanadi va musbat zaryadlangan bulutlar manfiy zaryadlangan Yer yuzasiga tortiladi. Ushbu omil ham bulutlar zichligining oshishiga yordam berishi kerak. Demak, agar bulut bilan Yer yuzasidagi muayyan hudud o‘rtasidagi elektr maydon kuchlanganligini sun’iy ravishda oshirish mumkin bo‘lsa, yomg‘ir yog‘ishini yuzaga keltirish mumkin.

 

Buni maxsus qurilmalar yordamida amalga oshirish mumkin. Qulaylik uchun ushbu qurilmalarni Yomg‘ir stansiyalari yoki oddiygina Stansiyalar deb ataymiz.

 

Yomg‘ir stansiyasi Yer yuzasining belgilangan hududida bir tekis joylashtirilgan n ta bir xil Elektroddan tashkil topadi. Har bir Elektrod Asos, teleskopik Quvur va metall Uchlikdan iborat.

 

Asos Yer yuzasining muayyan nuqtasiga mahkamlanadi. Teleskopik Quvur izolyator vazifasini bajaradi va Asosga mahkamlanib, yerga nisbatan tik holatda joylashtiriladi. Metall Uchlik esa teleskopik Quvurning yuqori qismiga biriktiriladi.

 

Yomg‘ir stansiyalaridan foydalanishning uchta aniq misolini ko‘rib chiqamiz.

 

1-misol. Chirchiq daryosiga qo‘shimcha suv oqimini ta’minlash

Chirchiq daryosiga suv oqimini ko‘paytirishga mo‘ljallangan Yomg‘ir stansiyasi tog‘li hududda, Chirchiq daryosining irmoqlaridan biriga yaqin joyda o‘rnatiladi.

 

Faraz qilaylik, stansiya dengiz sathidan 2–3 km balandlikda joylashgan va uning maydoni taxminan 1 km² ni tashkil etadi. Shuningdek, barcha Elektrodlar bir-biridan taxminan S=100 m masofada joylashgan, metall Uchliklar esa yer yuzasidan H=20 m balandlikda o‘rnatilgan deb qabul qilamiz.

 

Tok manbaidan barcha Elektrodlarga yerga nisbatan manfiy kuchlanish U beramiz. Dastlab uning qiymatini 12 volt deb olamiz.

 

Ko‘pincha bulutlar Charvoq suv ombori ustidan shunchaki «suzib o‘tadi», biroq yomg‘ir yog‘maydi. Yuqorida aytib o‘tilganidek, bunday holatlarda bulutlarning zichligi ulardagi suv bug‘ining kondensatsiyalanishi va keyinchalik yog‘ingarchilik yuzaga kelishi uchun zarur bo‘lgan darajadan past bo‘ladi.

 

Stansiyaning elektr ta’minotini yoqish bulutning Yerga tortilish kuchini oshiradi, demak, uning zichligi ham ortadi.

 

Yuqorida bayon etilganlardan kelib chiqib, bunday holatda Stansiya Chirchiq daryosiga qo‘shimcha suv oqimini ta’minlashi kerak.

 

Ta’kidlash joizki, Stansiyaning ishlashini sozlash jarayonida S, H va U qiymatlarini o‘zgartirib, ularning optimal ko‘rsatkichlarini aniqlash zarur.

 

2-misol. Toshkent shahridagi ekologik vaziyatni yaxshilash

Toshkent shahridagi ekologik vaziyatni yaxshilashga mo‘ljallangan Yomg‘ir stansiyasi bevosita shahar markazida joylashtiriladi.

 

Hech kimga sir emaski, shahardagi havo vaqti-vaqti bilan ishlab chiqarish chiqindilari, shuningdek, shamol orqali Orolbo‘yi va Volgabo‘yi hududlaridan olib kelinadigan mayda chang zarrachalari bilan kuchli ifloslanadi.

 

Shahardagi havoning bunday holati uzoq vaqt davom etishi va megapolisning butun aholisi uchun salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.

 

Odatda, yomg‘irdan keyin shahardagi ekologik vaziyat yaxshilanadi, chunki suv tomchilari havoda muallaq holda uchib yurgan chang zarrachalarini o‘zi bilan birga yerga olib tushadi.

 

Shu sababli shahardagi Stansiyadan vaqti-vaqti bilan yarim soat davom etadigan qisqa yomg‘irni yuzaga keltirish uchun foydalanish mumkin.

 

Ta’kidlash joizki, bu holatda Stansiya Elektrodlari baland binolarning tomlariga o‘rnatilishi kerak. Avvalgi holatdagi kabi, Elektrodlar doimiy tok manbaiga ulanadi va ularga yerga nisbatan manfiy potensial beriladi.

 

Shuningdek, Stansiyaning ishlashini sozlash jarayonida S, H va U qiymatlari o‘zgartirilib, ularning optimal ko‘rsatkichlari aniqlanadi.

 

3-misol. Ijtimoiy ahamiyatga ega hududlarda suv toshqinlarining oldini olish

So‘nggi vaqtlarda ilgari juda kam yomg‘ir yog‘adigan hududlarda ham suv toshqinlari sodir bo‘lmoqda.

 

Masalan, muqaddas Ka’ba masjidi joylashgan Makka shahrida yil davomida millionlab musulmonlar ziyorat safarida bo‘ladilar.

 

Yomg‘ir stansiyasi yordamida kutilayotgan yomg‘irning oldini olish mumkin.

 

Buning uchun, avvalgi misoldagi kabi, Stansiya Elektrodlari baland binolarning tomlariga joylashtiriladi, biroq ularga yerga nisbatan musbat potensial beriladi.

 

Bu esa musbat zaryadlangan bulutning Stansiyaning xuddi shunday musbat zaryadlangan Elektrodlaridan itarilishiga olib keladi va natijada mazkur hududda yomg‘ir yog‘ishining oldi olinadi.

 

Har bir alohida holatda optimal parametrlarni tanlash uchun Yomg‘ir stansiyasini sozlash zarurligini ta’kidlab o‘tamiz. Bundan tashqari, Stansiyalardan ularning ustida bulutlar bo‘lmagan holatlarda foydalanish befoyda.

 

Bizning fikrimizcha, O‘zbekiston sharoitida Stansiyalardan 1- va 2-misollarda bayon etilgan holatlarda foydalanish eng samarali bo‘lishi mumkin.

 

Shuni alohida ta’kidlash kerakki, taklif etilayotgan usulga oid barcha savollarga faqat uni amaliyotda qo‘llash, ya’ni tajriba-sinov ishlari orqali javob olish mumkin.

 

Foydalanilgan adabiyotlar

Rasulov D.X. «Geomagnetizm va geoelektrik hodisalar. Kelib chiqishi va o‘zaro bog‘liqligi». Toshkent, Fan, 2006, 256 bet.

Feynman R., Leyton R., Sends M. «Feynman fizikadan ma’ruzalar». Moskva, Mir, 1966, 5-jild, 9-bob, 296 bet.

Mualliflar haqida ma’lumot

Rasulov Jahongir Xasanovich – nafaqaxo‘r, tel.: +998 94 660 13 00.

 Rasulova Gulnara Jahongirovna – «Aesthetics Beauty» MChJ direktori.

Magrupova Iroda Jahongirovna – «MBN Company» MChJ shifokor-kosmetologi.

Ko‘rishlar: 2

https://anatomica.uz/uz/articl...

Instagram sahifamizni kuzatib boring

@anatomica_uz