Xotirani asraylik: O‘zbekistonda sog‘lom miya sari qadamlar
Yangilangan:
Bugungi kunda dunyo bo‘ylab 57 milliondan ortiq inson demensiya bilan yashamoqda va har yili yana 10 millionta yangi holat qayd etilmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, 2050-yilga borib bu ko‘rsatkich 152 millionga yetishi mumkin.

Demensiyaning qanday rivojlanishi va uni miyaning tabiiy qarish jarayonidan qanday farqlash mumkinligini bilish O‘zbekiston uchun juda muhim. Demensiya nima, uni qanday aniqlash va oldini olish mumkin? Bu haqda Anatomica jurnaliga demensiya bilan yashayotgan insonlarga yordam ko‘rsatishga ixtisoslashgan Hamroh tashkiloti direktori, shifokor-psixiatr Akmal Aliyev so‘zlab berdi.
Demensiya birdaniga paydo bo‘lmaydi, uning dastlabki belgilarini ancha oldin sezish mumkin. Ammo ko‘pincha odamlar bu alomatlarga e’tibor bermaydilar. Vaqt o‘tishi bilan shunday bir bosqich keladiki, nafaqat yaqinlari, balki atrofdagilarning barchasi bu demensiya ekanini anglay boshlaydi.
Avvaliga hamma telefonini qayerga qo‘yganini doim unutadigan onaning bu odatidan kulardi. Keyinchalik esa u kutilmaganda qoshiqni yostig‘i ostiga qo‘ya boshlaydi yoki bugun haftaning qaysi kuni ekanini qayta-qayta so‘raydi. Ota muhim sanalarni eslay olmasdi, keyin esa birdaniga o‘z o‘g‘lini tanimay qoldi. Ana shu paytdan boshlab sog‘liq bilan bog‘liq kichik muammolar chinakam fojiaga aylanadi.
Shundan so‘ng xotira, nutq, mo‘ljal olish va xulq-atvor bilan bog‘liq muammolar tobora kuchayib boradi. Miya esa tashqi yordamsiz o‘z vazifalarini bajara olmay qoladi.
Demensiya kutilganidan ancha erta boshlanishi mumkin. Masalan, APP, PSEN1 va PSEN2 genlaridagi mutatsiyalar 30 yoshdan boshlab erta boshlanuvchi Alsgeymer kasalligini yuzaga keltirishi mumkin. Biroq insonning turmush tarzi genetik omillardan ham kuchliroq ta’sir ko‘rsatadi. Hatto noqulay irsiy moyillik mavjud bo‘lganda ham faol hayot kechirish imkoniyatini oshirish mumkin.

O‘zbekistonda demensiya xavfini oshiruvchi omillar
O‘zbekistonda demensiya xavfini kuchaytiruvchi bir nechta omillar mavjud:
Yurak-qon tomir kasalliklarining tobora yosharib borishi. Bu kasalliklar demensiya rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Aholining ovqatlanish xususiyatlari: hayvon yog‘lari, qizil go‘sht va shakar miqdorining yuqoriligi.
Aholi orasida kamharakat turmush tarzining keng tarqalganligi.
Bu muammoga qarshi kurashishning asosiy yo‘li qanday?
Miya zerikish va passiv hayot tarzidan «so‘na» boshlaydi. Unga jismoniy faollik, yangi ko‘nikmalarni o‘rganish va muloqot juda zarur. Bularning barchasi kognitiv zaxirani shakllantiradi. Masalan, har kuni 20–30 daqiqa tez yurish demensiya xavfini 40 foizga kamaytirishi isbotlangan. Yangi til o‘rganish, musiqa asbobini chalish va murakkab masalalarni yechish miyaning qarish jarayonini 5–7 yilga sekinlashtirishi mumkin.
Ijtimoiy muloqot va qiziqishlar bo‘yicha guruhlarda ishtirok etish ham nihoyatda muhim. Bunday faoliyat demensiya xavfini taxminan uchdan bir qismga kamaytiradi.
Ijtimoiy faollik demensiyadan himoyalanishning eng kuchli omillaridan biridir. Ko‘pchilik insonlar uzoq yillar ishlashdan charchaydi, o‘z ustida ishlash va yangi narsalarni o‘rganishga qiynaladi hamda nafaqaga chiqishni intiqlik bilan kutadi. Biroq tadqiqotlardan biri nafaqaga kechroq chiqish demensiya xavfining pasayishi bilan bog‘liqligini ko‘rsatgan.
Bu kognitiv va ijtimoiy rag‘batlantirish ta’siri bilan izohlanadi: inson muloqot qilishda, ijtimoiy vazifalarni bajarishda davom etadi va uning miyasi ham faol rivojlanishda davom etadi.

Doktor Akmal Aliyev imkon qadar uzoqroq ishlash va o‘rganishni tavsiya qiladi:
«Miya tinchlikni yoqtirmaydi. Nafaqaga chiqish, osoyishta hayot va televizor qarshisida o‘tkaziladigan uzoq oqshomlar uning faoliyatining susayishini tezlashtiradi. Aqliy mehnat bilan shug‘ullanadigan insonlarga, masalan, universitet professorlari yoki shifokorlarga e’tibor bering. Ularning ayrimlari juda keksaygan yoshlarida ham o‘tkir zehn, ajoyib xotira va keng bilim doirasini saqlab qola oladilar. Insonga har kuni harakat, yangi vazifalar va ijtimoiy aloqalar kerak. Miya faqat faollik orqali yashaydi. Biroq miyani zarur oziq moddalar bilan ta’minlash ham kam ahamiyatga ega emas. Agar unga kerakli nutrientlarni yetkazib bersak, kasallik rivojlanishining oldini olishimiz mumkin».
Miyani zarur moddalar bilan ta’minlash va demensiyadan himoyalanish uchun qanday ovqatlanish kerak?
Alzheimer's Research & Therapy jurnalida chop etilgan Din Ornish va hamkasblarining 2024-yildagi maqolasiga ko‘ra, ovqatlanish borasidagi asosiy tavsiya — minimal darajada qayta ishlangan mahsulotlardan iborat, o‘simliklarga asoslangan yaxlit ovqatlanish tizimiga o‘tishdir.
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, turmush tarzini kompleks va jiddiy o‘zgartirish nafaqat kasallik rivojlanishini sekinlashtirishi, balki Alsgeymer kasalligining dastlabki bosqichidagi bemorlarda kognitiv funksiyalarni yaxshilashi ham mumkin.
Ushbu tadqiqot asosidagi asosiy ovqatlanish tavsiyalari:
Ratsionning asosi: meva, sabzavot, butun donli mahsulotlar, dukkaklilar, urug‘lar va yong‘oqlardan iborat bo‘lishi kerak.
Nimalardan voz kechish kerak: tozalangan uglevodlar (oq shakar, oliy navli un), sun’iy shirinlashtiruvchilar va yuqori darajada qayta ishlangan mahsulotlar.
Yog‘larni cheklash: ratsionda zararli yog‘lar miqdori kam bo‘lishi lozim.
Kompleks yondashuv: ovqatlanish muntazam aerob mashqlar, stressni boshqarish va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashni o‘z ichiga olgan yaxlit tizimning bir qismi sifatida qaraladi.
O‘zbekistonda oksidlovchi stressni kamaytirishga yordam beruvchi TOP-3 mahsulot
Yong‘oqlar (ayniqsa, grek yong‘og‘i)
Ular ko‘p to‘yinmagan yog‘ kislotalari (Omega-3), E vitamini va polifenollarga boy. Ushbu moddalar birgalikda oksidlovchi shikastlanish va yallig‘lanish jarayonlarini kamaytirishga yordam beradi.
Bargli ko‘katlar
Ular C vitamini, karotinoidlar, lutein va zeaksantinga boy. Ushbu antioksidantlar hujayralarni oksidlovchi shikastlanishdan himoya qilishga yordam beradi.
Rezavor mevalar (qora smorodina, malina, maymunjon)
Ular erkin radikallarni samarali neytrallaydigan va yallig‘lanishni kamaytiradigan flavonoidlar hamda antotsianinlarning kuchli manbai hisoblanadi.
Demensiyaga chalinish xavfim bor-yo‘qligini qanday bilish mumkin? O‘zbekistonda maxsus tekshiruv yoki testlardan o‘tish imkoniyati bormi?
Hozirgi vaqtda O‘zbekistonda tibbiy diagnostika, jumladan, nevrologiya sohasi ham jadal rivojlanmoqda.
Agar yaqin qarindoshlaringiz orasida demensiya bilan kasallangan insonlar bo‘lgan bo‘lsa, sizda ham kasallik rivojlanish xavfi yuqoriroq bo‘lishi mumkin. Shuningdek, ta’lim darajasi past bo‘lgan insonlarda demensiya xavfi yuqoriroq hisoblanadi.
Tez-tez migren xurujlari kuzatiladigan va yurak-qon tomir kasalliklariga moyilligi bo‘lgan insonlar o‘z salomatligiga alohida e’tibor qaratishlari tavsiya etiladi.
Qon bosimi va qondagi shakar miqdorini nazorat qilish juda muhim. Ya’ni, agar gipertoniya yoki qandli diabet mavjud bo‘lsa, ularni davolash, aks holda esa ushbu kasalliklarning oldini olish zarur.
Bunday insonlar har yili profilaktik ko‘rik va diagnostik tekshiruvlardan o‘tib turishlari kerak. Xotiraning susayishi va diqqatni jamlash qobiliyatining pasayishini shunchaki xavotirga sabab emas, balki umumiy salomatlikni kompleks yaxshilash uchun signal sifatida qabul qilish lozim.
Bugungi kunda genetik testlardan o‘tish imkoniyati ham mavjud. Ayniqsa, oilasida demensiya bilan kasallangan qarindoshlari bo‘lgan insonlar bunday tekshiruvlarga qiziqish bildirmoqda.
Biroq genetik tekshiruv, ayniqsa, demensiya erta yoshda aniqlangan oilalarda maqsadga muvofiq hisoblanadi.
O‘zbekistonda kengaytirilgan nevrologik genetik testlar panelidan o‘tish imkoniyati mavjud. Ushbu tekshiruvlar yordamida Alsgeymer kasalligi bilan bog‘liq APP, PSEN1 va PSEN2 genlaridagi mutatsiyalarni ham aniqlash mumkin.
O‘zbekistonda demensiya bilan yashayotgan insonlarni davlat qo‘llab-quvvatlaydimi?
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda demensiya bilan yashayotgan insonlar, shuningdek, yolg‘iz keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash ishlari kuchaytirildi.
2025-yilda Prezident topshirig‘iga binoan, demensiya bilan yashayotgan insonlarni qo‘llab-quvvatlash vazifasi Ijtimoiy himoya milliy agentligi zimmasiga yuklatildi.
«Faol hayot sari qadam» dasturi doirasida keksalar uchun ijtimoiy xizmatlar, jumladan, uyda parvarishlash xizmatlari yo‘lga qo‘yilmoqda va qo‘llab-quvvatlanmoqda. Bu esa kognitiv buzilishlari bo‘lgan insonlar va ularning oilalariga ham bilvosita yordam beradi.
1-mart kuni demensiya bilan yashayotgan insonlar uchun birinchi markaz ochiladi. Ushbu markaz respublika bo‘ylab shunday markazlar tarmog‘ini kengaytirishdan oldingi pilot loyiha bo‘ladi.
Toshkent shahrida demensiya bilan yashayotgan insonlar va ularning yaqinlari uchun bepul guruhlar hamda yordam markazlari ochilmoqda.
Bunday tashabbuslar nafaqat demensiya bilan yashayotgan insonlarning hayot sifatini yaxshilashga, balki ularning oilalarini ham qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Shu orqali keksalar va ijtimoiy himoyaga muhtoj fuqarolar uchun xavfsiz, mehr va g‘amxo‘rlikka asoslangan hamjamiyat shakllantiriladi.
-------------------------------------------------------------------------------
Agar siz yaqin insoningiz yoki o‘zingiz uchun davlat tomonidan bepul yordam olish tartibini bilmoqchi bo‘lsangiz, bizga qo‘ng‘iroq qilishingiz mumkin. Sizga barcha kerakli ma’lumotlarni batafsil tushuntirib beramiz. Telefon: +998 33 644 20 40
Ko‘rishlar: 6
https://anatomica.uz/uz/articl...




