Xatna

Xatna asosan bolalikda o‘tkaziladi. Xo‘sh, ming yillar davomida erkaklar orasida ommabop bo‘lgan operatsiyani o‘tkazishdan maqsad nima va u qanday amalga oshiriladi?


Xatna insoniyat tarixidagi eng qadimiy operatsiyalardan biri hisoblanib, bir necha asrlar ilgari Qadimgi Misrda qo‘llanilganiga moziy guvohlik beradi. Uning asosida diniy va madaniy sabablar yotsa-da, lekin xatna gigienik maqsadlarda ham amalga oshirilgani aniq. Ushbu diniy an’ana ko‘proq issiq va quruq iqlim sharoitida yashagan, suv taqchil bo‘lgan xalqlar orasida keng tarqalgan. Sababi bunday iqlimda erlik a’zosining chekka kertmak qismidagi shilliq muhit bakteriyalar (ko‘payishi) uchun qulay joyga aylanadi.

Yahudiylikda xatna

Yahudiylarda xatna Xudo va Isroil xalqi o‘rtasidagi kelishuv timsoli sanaladi. Muolaja ilk bor payg‘ambar Ibrohim (a.s) tomonidan o‘tkazilgan va unga shunday buyurilgan: «Atrofingizdagi barcha o‘g‘il bolalarni sunnat qildiring». Lekin boshqa xalqlardan farqli ravishda, u vaqtda xatna qildirish 8 kunlik chaqaloqlarda o‘tkazilgan. Bu amaliyot barcha uchun majburiy bo‘lgan. U yahudiylarga Xudoga ahd hamda Isroil xalqining zimmasiga yuklatilgan majburiyat haqida eslatib turgan.

Islomda xatna

Islom dinida xatnaning zarurligi bo‘yicha fikrlar ikkiga bo‘lingan: sunniylarda ushbu muolaja majburiy sanalsa, shialarda ixtiyoriydir. Qur’onda xatna haqida so‘z ketmasa-da, lekin hadislarda uning zarurati haqida aytiladi. Islom diniga kirgan bir odam payg‘ambar Muhammad (s.a.v) huzuriga kelganida: «Xudosizlikdan (Imonsizlikdan) qolgan sochlaringni kestir va sunnat qildir», – deya javob olgan. Bu operatsiyaning asosiy afzalligi gigienik ahamiyati bo‘lib, islom dinida har ishda «tozalik» ustun qo‘yiladi. (Bu operatsiyaning asosiy afzalligi – bu gigienik ahamiyati, islom dinida esa “poklik”, uning har bir ko‘rinishida – fundamental tamoyil hisoblanadi)

Sirkumsiziya
Sirkumsiziya — bu erkak jinsiy a’zosi bosh qismi atrofidagi teri burmalari ko‘rinishidagi chekka kertmak qismini jarrohlik yo‘li bilan olib tashlashdir.

Chekka kertmak qismi nega kerak?

Inson tanasidagi har bir a’zoning o‘z vazifasi bor, shu jumladan, jinsiy a’zo chekka kertmak qismining ham. U barcha erkaklarda mavjud bo‘lib, odatda noqulaylik tug‘dirmaydi, aksincha, jinsiy a’zoning sezuvchan boshchasini bakteriyalardan himoyalaydi. U asosiy uch vazifani bajaradi, ular quyidagi: himoyalovchi, immunologik va erogen.
Jinsiy a’zo chekka kertmak qismi biologik to‘siq sanalib, jinsiy a’zo boshchasini shikastlanishdan saqlaydi, mo‘’tadil haroratni ta’minlaydi, pH-muvozanat va namlikni ushlab turadi.
Olatning chekka kertmak qismidagi bezlar a’zoni virusli kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroorganizmlardan himoyalaydigan oqsil ishlab chiqaradi. Teridan ajraladigan fermentlar tanani ko‘plab bakteriyalardan saqlaydi. Xatna qilingan erkaklarda ushbu immunologik himoya butunlay yo‘qoladi.

Xatna qildirish kerakmi?

Inson sog‘lig‘i va shaxsiy gigienasiga e’tibor berayotgan zamonaviy sharoitda olatning chekka kertmak qismini kestirish shart bo‘lmay qoldi. Musulmonlar orasida ham sunnat qildirmaslikni afzal ko‘rayotganlar uchraydi. Shunga qaramay, sirkumsiziya eng ommabop va dolzarb amaliyotlardan biri bo‘lib qolmoqda: dunyo bo‘yicha 39% erkak shu jarayondan o‘tgan, tibbiyot xodimlari uning keng yoyilishiga (tarqalishiga?)hissa qo‘shmoqda. Xo‘sh, xatna qildirishning afzalliklari nimada?

Operatsiya xatna qildirmagan erkaklar chalinishi mumkin bo‘lgan ko‘plab kasalliklarning oldini oladi, masalan:
balanit (jinsiy a’zo boshchasining yallig‘lanishi) xavfi kamayadi;
jinsiy yo‘l orqali yuqadigan kasalliklar va siydik chiqarish yo‘llari infeksiyalari (sistit va uretrit) xavfi sezilarli darajada pasayadi;
jinsiy a’zolar tizimida onkologik kasalliklar xavfi keskin kamayadi; xatna qildirgan erkaklarda olat boshchasi saratoni deyarli uchramaydi.
Xatna – bu OITSga qarshi eng samarali vosita hisoblanadi. Chunki virus birinchi navbatda olatning uchini (olatning chekka kertmak qismini?) zararlaydi. U esa kichik shikastlarishlarga tez uchraydi va ushbu jarohatlar orqali kasallikning yuqish xavfi oshadi. Statistikaga ko‘ra, OITSni jinsiy yo‘l orqali yuqtirgan aksariyat erkaklar xatna qildirilmagandir. (qildirilmaganlar) (yuqtirgan erkaklar aksariyati xatna qildirilmagandir)
Fimoz (erlik a’zosi chekka kertmak qismining torayishi hisobiga olat boshchasi chiqmay qolishi bilan kechuvchi patologik holat) xavfi yo‘qoladi.

Quyidagilar ham xatna qildirish afzalliklariga kiradi:
jinsiy aloqa davomiyligining uzayishi. Olat chekka kertmak qismining yo‘qligi, vaqt o‘tib uning boshchasi terisidagi sezuvchanlikni kamaytiradi va jinsiy aloqa davomiyligini uzaytiradi. Erta eyakulyasiyadan aziyat chekuvchi erkaklarga shifokorlar xatna qildirishni tavsiya etishlari mumkin;
jinsiy a’zo tashqi ko‘rinishining yaxshilanishi. Olat chekka kertmak qismining burishgan terisi xunuk ko‘rinishi mumkin;
gigienik muolajalarni o‘tkazish yengillashadi. Sirkumsiziyadan keyin jinsiy a’zo ozodaligini ta’minlash sezilarli darajada osonlashadi.
Bolalarda ko‘pincha gijjalar kuzatiladi. Ular odatda ichakda ko‘paysa-da, sunnat qildirilmagan o‘g‘il bolalar gigiena qoidalariga rioya qilmasligi oqibatida prepusiya xaltaga (prepusiya xaltasiga) gijjalar tushib qolishi va qichishishni keltirib chiqarishi mumkin.

Ushbu operatsiyaning yagona salbiy tomoni – jarrohning e’tiborsizligi yoki bilimsizligi oqibatida paydo bo‘ladigan (yuzaga keladigan) asoratlar hisoblanadi.
Yana bir salbiy jihat, xatna qildirish kuchli og‘riqni keltirib chiqaradi. Bu esa nafaqat og‘riqli shokka sabab bo‘ladi, balki psixologik jarohatga olib kelishi mumkin. Buning oldini olish uchun, sirkumsiziyani og‘riqsizlantiruvchi vositalar yordamida o‘tkazish tavsiya etiladi. Agar bolaning psixologik holati haqida oldindan qayg‘urmasangiz, o‘ta salbiy holatlar kelib chiqishi ehtimoldan xoli emas. Shu bois ushbu jarayon qisqa muddatli narkoz ostida amalga oshirilishi kerak. Bola hech narsani sezmasligi lozim.
Xatna va jinsiy aloqa
Sirkumsiziyaning eng katta (yana bir katta) afzalligi, u jinsiy aloqa davomiyligini uzaytirishga yordam beradi. Sunnat qildirish jinsiy funksiyalar, sezuvchanlik, intim aloqa davomidagi hissiyotlar yoki qoniqish holatlariga (darajasiga) nojo‘ya ta’sir ko‘rsatmaydi.

Nasriddin Ergashev
Toshkent pediatriya tibbiyot instituti bolalar onkologiyasi bolalar jarrohligi kafedrasi mudiri, tibbiyot fanlari doktori, professor.

O‘zbekistonda xatnaning o‘ziga xosliklari
Ilgari sartaroshlar yoki qassoblar xatna qilish bilan shug‘ullangan hamda bu hunar avloddan avlodga o‘tib kelgan. Lekin ular jinsiy a’zo va prepusiya xalta anatomiyasini bilmagani bois, turli asoratlar kelib chiqqan, masalan, jinsiy a’zo jarohatlangan, ba’zida esa olat boshchasining bir qismi qo‘shib kesib olingan.

Keyinchalik sartaroshlar qamish yordamida sunnat qilishni boshlashdi: bunda teri tortilib, qamish kiydirilar va ustidan kesilardi. Shu tariqa qamish olat boshchasini jarohatdan saqlagan, unga shikast yetkazishga yo‘l qo‘yilmagan. Bugun ushbu usul eskirgan hisoblanadi. Sababi operatsiya steril sharoitda o‘tishi lozim, qamish esa tibbiy vosita emas, qolaversa, uni sterillab bo‘lmaydi. Tibbiyotda qamishning o‘rnini bosuvchi zamonaviy asbob-uskunalar ham ko‘plab topiladi.

Musulmon olamida (Musulmonlarda?) xatna toq yoshda, masalan, o‘g‘il bola uch, besh yoki yetti yoshga kirganda o‘tkazish ma’qul deyishadi. Lekin tibbiyot xodimlari bu (omil) operatsiyaga hech qanday ta’sir o‘tkazmaydi, deb hisoblaydi. Shaxsan men bu amaliyotni bir yoshgacha bo‘lgan bolalarda o‘tkazishni tavsiya qilmayman. Bolani hech narsa bezovta qilmasa, shoshishning keragi yo‘q. Bola qancha kichik bo‘lsa, operatsiyani o‘tkazish shuncha qiyin, va asorat (yuzaga kelishi xavfi ko‘payadi) ko‘p bo‘ladi.

Xatnani o‘tkazish uchun eng qulay yosh – bir yoshdan uch yoshgacha hisoblanadi.

Ko‘plab jarrohlar xatnani eng sodda, eng xavfsiz operatsiya deb hisoblaydi, ba’zilar uni hech qanday tekshiruvlarsiz amalga oshiradi. Bu noto‘g‘ri. Chunki ayrim bolalarda qonning ivishiga doir muammolar kuzatiladi, agar bu omilni inobatga olmasdan operatsiya qilinsa, qon ketishini to‘xtatish qiyin kechadi. Qon ketishi bir necha kun davom etgan vaziyatlar amaliyotda kuzatilgan. Operatsiyadan oldin tahlillar topshirib, tekshiruvlardan o‘tish lozim va eng muhimi, shoshmaslik kerak.

Xatna operatsiyasi stasionar bo‘lim yoki poliklinikada qat’iy aseptik va sterillangan sharoitlarda o‘tkazilishi kerak. Bu qoidalarga rioya etilmasa, turli infeksion kasalliklarga chalinish, og‘ir asoratlar paydo bo‘lishi mumkin. Shu sababdan farzandlarini xatna qildirmoqchi bo‘lgan ota-onalar faqat tibbiy muassasalarga murojaat qilishlari talab etiladi.
Yana bir bor ota-onalarga qarata aytaman, faqat tibbiyot muassasalariga murojaat qiling. Operatsiyadan oldin jarroh tajribalimi, ilgari xatna qilganmi, malakasi yetarlimi, shularga qiziqib ko‘ring. Savol berishdan uyalmang. Qisqa muddatli narkozdan ham qo‘rqmang. Bu holatda uning zararidan ko‘ra, foydasi ko‘p.
Ayrim hollarda olatning chekka kertmak qismi torayishi kuzatiladi. Bu jinsiy a’zo fimozi deyiladi hamda tibbiy ko‘rsatmalarga ko‘ra, sirkumsiziyani talab etadi. Aks holda, olat boshchasida shish va yallig‘lanishni keltirib chiqaradi.

Sirkumsiziya talab qilinmaydigan holatlar ham bor. Ba’zi bolalar tug‘ma sunnat qilingan yoki olatining chekka kertmak qismi ko‘rinmas bo‘ladi, ularga Sunnatilla, deb ism qo‘yiladi. Lekin olatning chekka kertmak qismi yoki uning bir qismi yo‘q bo‘lsa, boshqa buzilishlar mavjudligi ehtimoldan xoli emas. Deylik, bunday vaziyatda o‘g‘il bolada siydik chiqarish kanali anomaliyasi bo‘lishi mumkin.
Tug‘ma «sunnat qilingan» yoki olatining chekka kertmak qismi bilinmaydigan o‘g‘il bolalarning ota-onasi bolalar urologi yoki jarrohi bilan, operatsiya o‘tkazish kerakmi, yo‘qmi, shu masala yuzasidan maslahatlashishi joiz. Korreksiyalashni talab qiluvchi qo‘shimcha buzilishlar bor-yo‘qligini ham aniqlash zarur. Chunki xatnadan keyin o‘zgarishlarni to‘g‘rilashning iloji bo‘lmaydi.

Ko‘pchilik tibbiyot xodimlari xatna qildirish tarafdori. Bunga «qarshi» bo‘lgan yagona dalil kamdan-kam holatlarda uchraydigan asoratlar xavfidir. Jiddiy asoratlar juda kam kuzatiladi. Aksariyat hollarda hammasi yengil o‘tadi, takroriy tuzatishlar talab qilinmaydi.

 1,617 

0 0 голоса
Рейтинг статьи
Подписаться
Уведомить о
0 комментариев
Межтекстовые Отзывы
Посмотреть все комментарии