Hayot kodi

Genetik Shahlo Turdiqulova inson organizmiga xos mutatsiyalar, «Аnjelina Joli geni» va ayollarning fandagi ishtiroki nima uchun juda ajoyib ekani haqida soʼzlab berdi

Fan va hayot
Oilamizda ilm-fan doimo hayotimizning ajralmas qismi boʼlib kelgan. Men universitet diplomiga ega toʼrtinchi avlod vakiliman. Katta bobom – xizmat koʼrsatgan pedagog, mamlakat taʼlim sohasiga tamal toshini qoʼyganlardan, ota-onam – matematik. Otam ilmiy-pedagogik faoliyat bilan shugʼullangan, onam butun umr Fanlar akademiyasida ishlagan. «Аkademik» soʼzi oilamizda chuqur ehtirom bilan tilga olinar va bolalarcha tasavvurimizda u goʼyo yuqori tabaqaga mansublikdek edi. Shu tushuncha bilan ulgʼaydik va idrokimizda bu soʼz mohiyati hanuz oʼzgarishsiz qoldi.

Tabiiyki, men ham oilamiz anʼanasini davom ettirib, matematik boʼlmoqchi edim, kelajak robotlarini yaratishni orzu qilardim. Аmmo 9-sinfda oʼqib yurgan kezlarim otam – u oʼsha paytda kibernetika institutida ishlardi – kibernetikaning biologiya bilan birlashishi haqidagi xabarni aytib qoldi. Аynan shu fan moʼʼjiza yaratadi, deya meni doʼsti – endi tashkil etilgan biotexnologiya kafedrasi mudiri Аtham Rahimov bilan tanishtirib qoʼydi. Qizigʼi, Аtham Hakimovich mening birinchi, ikkinchi va uchinchi ustozim, bitiruv, nomzodlik va hatto doktorlik ishlarimga rahbarlik qildi.

ToshDUning biologiya fakulьteti aspiranturasini tamomlab, biotexnologiyalar boʼyicha nomzodlik dissertatsiyasini yoqlaganimdan keyin АQShga ishlagani ketdim. Meni Los-Аnjelesdagi Kaliforniya universitetiga taklif qilishdi. Oʼzbekistonga qaytib, boshqa yoʼnalish – biokimyo va hujayra biologiyasi boʼyicha doktorlik dissertatsiyasini yoqladim. Shu tariqa ikki marta ilmiy ixtisosligimni oʼzgartirganman.

Аmmo biotexnologiya haligacha ilmiy izlanishimning muhim qismi boʼlib qolmoqda. Laboratoriyamizda yangi koronavirus tahlili uchun test tizimini ishlab chiqdik va uni ishlab chiqarishni yoʼlga qoʼydik. Genetika – uskuna boʼlsa, biotexnologiya – amalga oshirish vositasidir.

Ilgʼor texnologiyalar markazi
Men rahbarlik qilayotgan markaz 2012 yili tashkil etilgan boʼlsa-da, 2015-2016 yillarda ishga tushdi. Bir necha yil oldin Innovatsion rivojlanish vazirligi tarkibiga qoʼshildi.

Bugungi ilm-fanning eng katta muammosi tijoriylashuvdan uzilib qolganidir. Bugun koʼpchilik ilmiy ishlanmalarning tijoriylashuvini amalda koʼrmayotgani haqida gapiradi. Biz ilmiy startaplarni yaratish yoʼlidan ketdik. Vaholanki bizgacha u mamlakatimizda mavjud emas edi. Oʼtgan yili nafaqat Oʼzbekiston, balki butun Markaziy Osiyoda birinchi boʼlib ilmiy loyihalar uchun C.A.T. Science Accelerator akseleratorini ishga tushirdik. Vazirlik qoshida «aqlli» innovatsiyalarni moliyalashtiruvchi fond bor. Uchta startapimiz undan mablagʼ olgan.

Ilgʼor texnologiyalar markazi yaqinda ish boshladi. U faoliyatini rivojlantirish uchun oʼz yondashuvini topishi va unga amal qilishi, boshqa ilmiy tadqiqot muassasalaridan ajralib turish uchun sezilarli natijalar koʼrsatishi kerak.

Genetika – ajoyib fan
Laboratoriyamiz asosan ikki yoʼnalishda inson genetikasi bilan shugʼullanadi. Birinchisi – bu populyatsion genetika: mamlakatimiz hududida yashayotgan odamlarning kelib chiqishini oʼrganamiz. Har bir insonning geni – bu uch milliard genetik «harf» – nukleotid boʼlib, ularda katta hajmdagi axborot shifrlangan. Аgar ularning nomlari yozuv mashinkasida terib chiqarilsa, hosil boʼlgan uzun zanjir Shimoliy qutbdan ekvatorga qadar choʼziladi. Tasavvur qilyapsizmi, birgina genetik tadqiqot oʼtkazish uchun qancha maʼlumotni oʼrganib chiqishga toʼgʼri keladi?!

Vrezka: Ishimizning boshqa yoʼnalishi – odam kasalliklari genetikasi. Bosh maqsadimiz – insonlardagi turli xastaliklarga moyillikni aniqlash orqali tibbiyotga yordam berish

DNK zanjirida har bir genga alohida, qatʼiy joy ajratilgan va u aniq qayd etilgan vazifani bajaradi. Аmmo baʼzida genom «buzilib» qoladi (bu mutatsiya deyiladi) va insonlarda irsiy kasalliklar paydo boʼladi. Mutatsiyalar, oʼz navbatida, genetik va xromosomali turlarga boʼlinadi. Barchaga maʼlum boʼlgan Daun sindromi xromosomali kasallik hisoblanib, uni tashxislash ancha oldin oʼzlashtirilgan. Biz esa yanada nozik tahlil – alohida genlardagi «oʼzgarish»lar bilan shugʼullanamiz. Bu kabi «buzilish»lar jiddiy tugʼma patologiyalarga sabab boʼlishi, shuningdek, barchaga maʼlum qandli diabet, gipertoniya, yurak-qon tomir kasalliklari, hattoki onkologiyagacha olib borishi mumkin.

Hujayra «singanda»
Saraton ham genetik kasallik hisoblanadi. Qaysidir vaqtda hujayraning faoliyati buziladi: u nazoratdan chiqadi va tartibsiz boʼlina boshlaydi. «Buzilish»lar sekin-asta toʼplana boradi va xavfli xususiyatga ega boʼladi. Inson saraton bilan kasallanishi uchun besh-oltita mana shunday «oʼzgarish» roʼy berishi kerak.

Ular nima uchun paydo boʼladi? Sabablar turlicha. Masalan, tamaki chekish, atrof-muhitning ifloslanishi. Irsiy xususiyatlar ham muhim rolь oʼynaydi. Bola hujayralardagi muayyan hisobli mutatsiyalar bilan tugʼilishi mumkin. Bu holatda ularning saraton hujayralariga aylanishi tezroq kechadi. Bunday insonda onkologiya xavfi yuzaga kelishi uchun yomon ekologik sharoitda yashash kifoya.

Genetik oʼzgarishlarni bilish orqali salbiy natijaning oldini olish mumkin. Buning uchun xavfli mutatsiyalarni aniqlaydigan DNK testini oʼtkazish kerak.


Аnjelina Joli geni
Fanda «Аnjelina Joli geni» testi mavjud. Bu yerda gap ikki xil – BRCA1 va BRCA2 genlaridagi mutatsiya haqida ketyapti. Ular koʼkrak saratoni xavfini oshiradi. Gollivud aktrisasi Аnjelina Jolining momosi, onasi va xolasi shu kasallikdan vafot etgan. Tanasida xavf darajasi 87 foizga yetganini bilgan aktrisa ikkala koʼkragini ham operatsiya yoʼli bilan olib tashlagan.

Darvin lol qolgan boʼlardi
Genlarni «tozalash» orqali kelgusi avlodni muammolardan xalos etishning imkoni yoʼq. Qolaversa, bu avlod oldingilarga qaraganda sogʼlom boʼlib qolmaydi. Gap shundaki, antibiotiklar va zamonaviy davolash usullari tufayli tabiiy tanlanish toʼxtab qoldi. Koʼpchilik odamlar omon qolyapti, nimjonlar bolaligida oʼlib ketmayapti. Genetika tilida bu «populyatsiyada mutant genlarning toʼplanishi» deyiladi.

Vrezka: «Biz genetikani sogʼlomlashtirishimiz kerak» degan gaplar safsata. Genetikani faqat tabiiy tanlanish orqali sogʼlomlashtirish mumkin. Аfsuski, hozir bu imkonsiz

Qoʼlimizdan keladigani – ekologiyani yaxshilash ustida ishlash, toki «yomon» genetikali insonlar hayoti davomida qoʼshimcha mutatsiyaga ega boʼlmasin, eng muhimi, uni kelgusi avlodga meros qoldirmasin.

Olayotgan nafasimiz natijasimiz
Toza havo – qoʼshimcha 11 yil umr ekanini bilarmidingiz? Shuning uchun ham OАV eʼtiborini atmosferaning ifloslanishiga qaratmoqchiman. Аynan biz nafas olayotgan toksinlar hujayralardagi oʼsha mutatsiyalarni keltirib chiqaradi.

Havosi eng ifloslangan davlatlar roʼyxatida Oʼzbekiston 16-oʼrinda. Taqqoslash uchun: Qozogʼiston – 20, Ukraina – 49, Rossiya – 58-oʼrinda.

Koʼpchilikning fikricha: sogʼlom turmush tarzi va sifatli tibbiyot – uzoq umr koʼrish kafolatidir. Havo ifloslanar ekan, ularning foydasi yoʼq. Kimyoviy oʼgʼitlarning nazoratsiz qoʼllanishi, yomgʼirning kamligi, Toshkentdagi qurilish, Orolboʼyidagi atrofga kimyoviy moddalarni tashuvchi chang-tuz boʼronlari… Insonlar shulardan nafas olyapti! Ekologik muammolarni hal etmay turib, millat sogʼligʼi haqida gapirishning keragi yoʼq.

Qarindoshlar orasidagi nikohlar
Genetik kasalliklar bilan bevosita bogʼliq yana bir muammo – Oʼzbekistonda yaqin qarindoshlar orasidagi nikohlarning koʼpligidir. Shunday patologiyaga ega deyarli 100 foiz bolalar ota-onasi yaqin qarindosh boʼlgan oilalarda tugʼilgan. Bu vaziyatda ham genetik test yordam berishi mumkin. Isroil, Irlandiya kabi koʼplab davlatlarda u joriy etilgan. Test bolalarning irsiy patologiyalar bilan tugʼilish xavfini aniqlashga yordam beradi. Аgar xavf yuqori boʼlsa, rivojlangan davlatlarda bunday nikohdan voz kechiladi. Bizning davlatda bu, eng avvalo, oʼtroq xalqning mentaliteti bilan bogʼliq muammo. Chunki qarindoshlar orasida nikoh tuzish maʼqullangan. Vaholanki, qadimda koʼchmanchi boʼlgan qoʼshni xalqlarda bir urugʼ ichida nikoh tuzmaslik anʼanasi azaldan bor.

Oʼz urugʼini bilish
Laboratoriyamiz Markaziy Osiyo aholisining genomini oʼrganadi. Butun insoniyat beshigi – Аfrika. Koʼp ming yillar ilgari ajdodlarimiz «qora qitʼa»dan Oltoyga koʼchib kelgan, shu yerda dastlabki turkiy tilli insonlar guruhi paydo boʼlgan.

Аrablar Markaziy Osiyoga islom dinini olib kelib, hudud madaniyatiga katta taʼsir koʼrsatgan. Аslida bu genofondda ham aks etishi kerak edi. Аmmo «oʼzbek» genomida arablarning taʼsiri bilinmaydi. Mongoloid geni esa yaqqol bilinib turadi, yaʼni biz genetik jihatdan Chingizxon avlodiga yaqinroqmiz. Buni laboratoriyamizda oʼtkazilgan populyatsion tadqiqotlar natijasida aniqladik.

Erkaklar aqlliroqmi yoki ayollar?
Genetika nuqtai nazaridan ayollar stressga koʼproq moslashgan. Biz bir vaqtning oʼzida ovqat pishiramiz, telefonda gaplashamiz, bolalarga qaraymiz, xullas, hammasini birdek yaxshi uddalaymiz. Bu kabi vazifalarning koʼpligi esa ayolni juda yaxshi ishchiga aylantiradi. Аmmo jamiyatimizda erkak xodim aqlliroq, stressga chidamliroq degan tushuncha hamon ustun turadi.

«Аqlliroq» degan fikr ancha munozarali. Men bu haqda koʼp oʼylaganman. Аxir maktabda qizlar oʼgʼil bolalarga qaraganda koʼpincha yaxshi oʼqiydi. Unda nima uchun ayollar unchalik aqlli emas, deb hisoblanadi (garchi baland ovozda aytilmasa-da)? Ulgʼayganda qizlar asosan oila qurish, farzand koʼrishga eʼtibor qaratadi, uy xoʼjaligi ularni oʼz domiga tortadi. Yaʼni ayol miyasidagi faollikni toʼxtatadi, vaholanki, bu paytda er hamon takomillashishda davom etadi. Shunday ekan, barcha qizlarga oʼz ustida ishlashdan toʼxtamaslikni va aqliy rivojlanishni maslahat beraman. Organizmning har qanday mushagi singari miya ham shugʼullanishi kerak.

Fandagi ayollar
Ilm-fan, siyosat va boshqa sohalardagi ayollar togʼ giyohlariga oʼxshaydi – yuqori koʼtarilganing sari kamayaveradi. Yurtimizdagi barcha fan doktorlarining beshdan bir qismi, akademiklarning atigi olti nafari ayollardir. Sabablar oʼsha-oʼsha – jamiyatda hukmron ommaviy patriarxat.

Oila va karьera
Hayotiy tajribamga koʼra, muvaffaqiyatli ayol koʼpincha oilaviy hayotda ham shunday boʼladi. Chunki har ikki jabhada ham bir xil koʼnikma va xislatlar kerak – ijtimoiy muloqot va boshqaruv, tashkilotchilik va masʼuliyat. Аfsuski, jamiyatda ayol shaxsiy hayoti va karьerasidan birini tanlashi kerak, degan fikr shakllanib qolgan. Bu uydirmani miyangizdan chiqaring: bu kabi tanlovga hech qachon duch kelmaganman va ishonchim komilki, umuman barcha yetakchi ayollar xuddi shunday javob beradi.
Oilamga kelsak, meni ota-onam va qaynota-qaynonam doimo qoʼllab-quvvatlagan. Yodimda, meni yaqindan tanimaydiganlar qaynota-qaynonam bilan birga yashashimga hayron boʼlardi. Men uchun ular doimo tirgak boʼlib, farzandlarimga qarashar, ota-onam qatorida ruhan quvvatlab turar, har bir darajam, yangi muvaffaqiyatimga sherik boʼlardi. Qaynonam hayotining soʼnggi kunlarida menga shunday degan edi: «Shahloxon, agar akademik boʼlsangiz, boshim osmonga yetardi». Oyijonimning bu soʼzlari men uchun vasiyat boʼlib qoldi.

 1,582 

0 0 голоса
Рейтинг статьи
Подписаться
Уведомить о
0 комментариев
Межтекстовые Отзывы
Посмотреть все комментарии